Altay Kurganları Demir Çağı Y-DNA ve mtDNA Örnekleri (M.Ö. 1000 – M.S. 600)

Allentoft et al 2015 ‘in yaptığı çalışma ile Altay bölgesinde Demir Çağı dönemine ait kurganlarda çeşitli Y-DNA ve mtDNA örnekleri bulunmuştur. Allentoft ve arkadaşlarının yaptıkları çalışma neticesinde J2a, Q1a ve R1a Y-DNA (baba hattı) haplogrupları ile K2a5, M8a1 ve C4a1d mtDNA (anne hattı) haplogrupları bulunmuştur. Aşağıdaki haritada DNA örneklerinin bulunduğu arkeolojik alanlar yer almaktadır.

Örnek Konum GEDMatch Y-DNA mtDNA Yaş veya Dönem
RISE492 Sabinka 2, Altay, Rusya R1a D4b1a2a2 Demir Çağı
(M.Ö. 1000 – M.S. 600)
RISE504 Kytmanovo, Altay, Rusya F999962 J2a / J* C4a1d Demir Çağı
(M.Ö. 1000 – M.S. 600)
RISE600 Verh-Uimon,
Altay, Rusya
Q1a K2a5 Demir Çağı
(M.Ö. 1000 – M.S. 600)
RISE601 Verh-Uimon,
Altay, Rusya
Q1a M8a1 Demir Çağı
(M.Ö. 1000 – M.S. 600)
RISE602 Sary-bel, Altay, Rusya F999965 J2a C4a1 Demir Çağı
(M.Ö. 1000 – M.S. 600)

Şimdi sırasıyla arkeolojik kazılardan elde edilen insan DNA örneklerini inceleyelim.

RISE602, Y-DNA J2

Demir Çağı (M.Ö. 1000-M.S. 600) dönemine tarihlendirilen Sary-bel kurganında bulunan bir adet erkek örneğin J2 haplogrubuna mensup olduğu tespit edilmiştir. Bu örneğin ortalama M.Ö. 200 ilâ M.S. 50 arasında bir dönemde yaşadığı tahmin edilmektedir. Makale ekinde verilen BAM dosyaları üzerinde yapılan analizlerde J2a örneğinin L581 dalına mensup olma ihtimali üzerinde durulmaktadır. J2a haplogrubu günümüzde Batı Asya, Orta Asya ve Avrupa’da görülen Y-DNA haplogruplarından biridir. Dolayısıyla bu haplogrubun Altaylara, Orta Asya’dan geldiği düşünülmektedir. J2a-L581 örneklerine ise günümüzde Uygurlar, Türkiye Türkleri ve Balkarlar gibi Türki halklarda ve kısmen Moğollarda rastlanmaktadır. Yine 16200 yaşındaki bu alt dal, bazı Avrupalı ve Orta Doğulularda da görülmektedir. J2 örneği, kurgandan elde edildiği için önemli bir kişi veya devlet adamı vb olduğu düşünülmektedir. Bu haplogrubun Demir Çağından itibaren Altaylarda görülmesi, daha önce sadece tunç yapımı silah ve eşyalar kullanılan bu bölgeye demirciliğin J2a haplogrubu ile birlikte geldiği ihtimalini ortaya koyabilir. Ancak sonraki araştırmalarda bu bölgede Tunç Çağına özgü J2a örneği bulunması durumunda bu varsayım geçersiz kalacaktır. Sarı-bel kurganıyla ilgili fazla bilgi verilmese de demir çağı dönemine ait olması nedeniyle J2a örneğinin Saka, Hun veya Göktürk dönemlerinden birine ait olduğu düşünülebilir.

RISE504, Y-DNA J2

Aynı döneme ait diğer bir J2 örneği ise Kytmanovo arkeolojik sit alanında bulunmuştur. Kytmanovo, Altayların kuzeyinde Sibirya’da yer almaktadır. Bu örneğin de J2a haplogrubunun L581 alt dalına mensup olduğu tahmin edilmektedir. Ancak bu örnek, daha geç bir döneme, yani en erken M.S. 721’e tarihlendirilmektedir. Mezarın türü hakkında makale ekinde bilgi verilmemiştir. Demir Çağı dönemi Kytmanovo arkeolojik sit alanı hakkında da ayrıntılı bilgi yer almamaktadır. Ancak örneğin tarihlendirildiği dönem Göktürk Kağanlığı (552-744) dönemine denk gelmektedir.

RISE602, RISE504, mtDNA C4a1

J2’nin görüldüğü Sary-bel ve Kytmanovo J2’lerinin anne hatları (mtDNA) ise C4a1 olarak tespit edilmiştir. C4a1 mtDNA haplogrubu, Orta Asya, Sibirya ve Amerika yerlilerinde oldukça makul oranlarda görülmektedir.

RISE600, RISE601, Y-DNA Q1a

Demir Çağı dönemine ait diğer bir Y-DNA haplogrubu ise Q1a’dır. Bu örnek Verh Uimon’daki kurganlarda iki adet bulunmuştur. Q1a haplogrubu günümüzde özellikle Türkmenlerde fazla görülen bir haplogruptur. Zaten bu haplogrubun alt dal tespiti M25 olarak belirlenmiştir. Q1a-M25, Türkmenistan ve Afganistan Türkmenlerinde görülen bir daldır. Ancak bu haplogrup diğer Türkî gruplarda az görülür. Bu iki Q1a örneğinin tarihlendirilmesi yapılmamıştır; ancak makalede Demir Çağı dönemine ait oldukları belirtilmektedir. Dolayısıyla Q1a-M25 örneği, Altaylarda Saka, Hun veya Göktürk dönemlerine tarihlendirilebilir.

RISE600, mtDNA K2a5

Verh Uimon arkeolojik sit alanında bulunan Q1a örneklerinden bir diğerinin mtDNA haplogrubu K2a5 olarak tespit edilmiştir. K haplogrubunun Batı Asya çıkışlı olduğu genetikçilerin genel kanısıdır.

RISE601, mtDNA M8a1 

Verh Uimon arkeolojik sit alanında bulunan Q1a örneklerinden bir diğerinin mtDNA haplogrubu M8a1 olarak tespit edilmiştir. M8a1, günümüzde Orta Asya ve Doğu Asya’da belirli oranlarda görülmektedir. M haplogrubunun ise ilk olarak Güney Asya’da ortaya çıktığı düşünülmektedir.

RISE492, Y-DNA R1a; mtDNA D4b1a2a2

Altayların kuzeydoğusunda Demir Çağı dönemine ait arkeolojik sit alanında bulunan diğer bir Y-DNA örneği de R1a haplogrubudur. Sabinka 2 (demir çağı) sit alanında bulunan R1a örneği M.Ö. 396 ile M.Ö. 209 yılları arasına tarihlendirilmektedir. Arkeolojik sit alanıyla ilgili makalede pek fazla bilgi verilmemektedir. Ancak R1a haplogrubu örneklerinin Sibirya’da Tunç Çağı ve öncesinde de bulunduğu bilinmektedir. R1a günümüzde Almanlar, Slavlar ve Tatarlarda yüksek oranlarda görülmektedir. R1a haplogrubu, günümüz Kuzey Altay halklarında da en baskın haplogruplardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır.

Y-str.org tarafından yayımlanan bilgiye göre antik RISE492’nin mtDNA’sı D4b1a2a2’dir. Daha önce de belirtildiği gibi D4b1a, o yöreye özgü anne hattı haplogruplarından biridir.

ESKİ VE YENİ ALTAYLILARIN GENETİK YAPISI (OTOZOMAL DNA)

Allentoft et al (2015)’in verdiği bilgiye göre, günümüzdeki Altaylılarla kıyaslandığında, Demir Çağı Altay örneklerinin genetik yapısında, Orta/Güney/Batı Asya ve Avrupalı bileşenlerin daha fazla olduğu görülmektedir. Bu durum, Moğol istilası sonrası Altaylı ve Orta Asyalı Türklerin Mongoloid bileşenlerinde artış olduğuna işaret etmektedir. Aşağıda günümüz Altaylıları ile Demir Çağı Altaylılarının otozomal yapısı verilmiştir. İki görseli kıyaslayıp inceleyiniz. Demir Çağı Altaylıların otozomal bileşenleri Gedmatch tarafından yayımlandıktan sonra bu konuyla ilgili ayrı bir yazı kaleme almayı düşünüyoruz.

Aşağıdaki görselde ok işareti ile gösterilen Demir Çağı dönemi Altaylılarıdır:
o1

Aşağıdaki görselde ok işareti ile gösterilen günümüz Altaylı halkların ortalamasıdır:
o2

Gedmatch’e yüklenen RISE602 ve RISE504 J2a örneklerinin otozomal mukayesesi MDLP K23b’ye göre aşağıda yer almaktadır. Altaylarda bulunan iki antik J2a örneğinin otozomal bileşeni günümüz Orta Asya Türkleriyle benzerlik göstermektedir.

autosomal-dna-comparison-of-ancient-altai-j2a-samples

KAYNAKLAR
[1] Allentoft et. al, (2015). Population genomics of Bronze Age Eurasia, Nature 522, 167–172 (11 June 2015) doi:10.1038/nature14507
[2] Chris Rоttensteiner, (2015). J2a2-PH3085,SK1403: Ancient Altai, modern Uygur and Turkish, j2-m172.info
[3] Jean Manco, (2015). Iron Age DNA from Europe and West Asia, Web: www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml
[4] Felix Immanuel, (2015). Ancient DNA, Gedmatch codes, Web: http://www.y-str.org/p/ancient-dna.html

ANAHTAR KELİMELER

Altay kurganları, antik DNA örnekleri, J2 haplogrubu, Q1a hplogrubu, R1a haplogrubu, Orta Asya’nın antik genetik yapısı, Altaylar demir çağı genetik yapısı, J2 haplogroup in Altai, Q1a haplogroup in Altai, R1a haplogroup in Altai, iron age y-dna haplogroups…

İlhan Cengiz Hakkında Kısa Bilgi

İlhan Cengiz, genetik (Y-DNA, mtDNA haplogrupları ve otozomal genler) hakkında araştırmacı yazar. Yazara ulaşmak için: https://www.facebook.com/turkgenetik

Yorum yaz

Eposta adresiniz yalnızca editörler tarafından görülebilir. Yorumlar kontrol edildikten sonra yayımlanmaktadır. Küfür veya hakaret içeren yorumlar filtre nedeniyle otomatik silinir. Yorum sahiplerinin IP adresleri sunucuda kaydedilir. Bilimsel değeri olmayan veya ideolojik görüş içeren boş mesajlar yayımlanmaz.


*